Nikotyna

Nikotyna jest organicznym związkiem chemicznym o wzorze C₁₀H₁₄N₂, należącym do grupy alkaloidów pirydynowych. W naturze występuje głównie w liściach tytoniu (Nicotiana tabacum), gdzie stanowi naturalny mechanizm obrony przed szkodnikami. Substancja ta została po raz pierwszy wyizolowana z liści tytoniu w 1828 roku przez niemieckich chemików. W czystej postaci nikotyna jest bezbarwną, olejistą cieczą o charakterystycznym ostrym zapachu, która szybko ciemnieje pod wpływem światła i powietrza. Jej punkt wrzenia wynosi około 247°C, a w temperaturze pokojowej jest dobrze rozpuszczalna w wodzie, alkoholu i innych rozpuszczalnikach organicznych. W produktach farmaceutycznych nikotyna występuje najczęściej w postaci soli, głównie jako winian nikotyny lub żywica polakrileksowa z nikotyną, co zapewnia stabilność i kontrolowane uwalnianie substancji aktywnej.

Nikotyna działa jako agonista receptorów nikotynowych acetylocholiny w układzie nerwowym. Po przedostaniu się do organizmu wiąże się z receptorami nikotynowymi zlokalizowanymi w mózgu, zwojach autonomicznego układu nerwowego oraz na złączu nerwowo-mięśniowym. Aktywacja tych receptorów prowadzi do uwolnienia różnych neuroprzekaźników, w tym dopaminy w obszarze układu nagrody mózgu, co wywołuje uczucie przyjemności i może prowadzić do uzależnienia. Nikotyna stymuluje również uwalnianie noradrenaliny, serotoniny i GABA, wpływając na nastrój, koncentrację i poziom stresu. Metabolizm nikotyny zachodzi głównie w wątrobie przy udziale enzymu CYP2A6, a głównym metabolitem jest kotynina. Czas półtrwania nikotyny w organizmie wynosi około 1-2 godzin, co oznacza, że jest stosunkowo szybko eliminowana z organizmu. Działanie nikotyny ma charakter bifazowy – w małych dawkach działa stymulująco, natomiast w większych dawkach może wykazywać działanie depresyjne na układ nerwowy.

W medycynie nikotyna znajduje zastosowanie przede wszystkim w terapii zastępczej nikotyny (NRT - Nicotine Replacement Therapy), która stanowi jeden z najskuteczniejszych sposobów wspomagania procesu rzucania palenia. Dostępna jest w różnych postaciach farmaceutycznych, w tym jako gumy do żucia, plastry transdermalnie, tabletki do ssania, spraye do nosa oraz inhalatory. Gumy nikotynowe zawierają zwykle 2 mg lub 4 mg nikotyny i są przeznaczone do powolnego żucia zgodnie ze specjalną techniką stop-and-go, która zapewnia optymalne wchłanianie przez błonę śluzową jamy ustnej. Plastry nikotynowe uwalniają substancję aktywną przez skórę przez 16 lub 24 godziny, zapewniając stały poziom nikotyny we krwi. Tabletki do ssania i spraye działają szybko, dostarczając nikotyną w momentach szczególnie silnego głodu nikotynowego. Wszystkie te formy pozwalają na stopniowe zmniejszanie dawki nikotyny, ułatwiając organizmu przystosowanie się do funkcjonowania bez tytoniu.

Stosowanie nikotyny w terapii zastępczej jest bezpieczniejsze niż palenie papierosów, ponieważ eliminuje szkodliwe produkty spalania tytoniu, takie jak smoła czy tlenek węgla. Terapia nikotynowa powinna być prowadzona pod nadzorem farmaceuty lub lekarza, szczególnie u osób z chorobami serca, nadciśnieniem czy cukrzycą. Najczęstsze działania niepożądane to podrażnienie błony śluzowej jamy ustnej, nudności, zawroty głowy czy lokalne reakcje skórne w miejscu aplikacji plastra. Skuteczność terapii zastępczej nikotyny wzrasta znacząco w połączeniu z wsparciem psychologicznym i programami edukacyjnymi dotyczącymi rzucania palenia.